Maas in Beeld

Excursieprogramma 2010 en 2011: Maasgemeenten

Bart Peters — Mon, 16 May 2011 08:00:39 +0000

In 2010 en 2011 zal vanuit ‘Maas in Beeld’ opnieuw een aantal excursiedagen georganiseerd worden. We richten ons daarbij dit jaar vooral op medewerkers en bestuurders van gemeenten langs de Zandmaas en de Maasplassen (traject Roermond-Gennep). Langs de Zandmaas staan veel nieuwe inrichtingsprojecten op stapel. Tegelijkertijd is de Zandmaas een bijzondere terrassenrivier die zowel landschapsgeologisch als – ecologisch om een heel eigen aanpak vraagt (niet vergelijkbaar met andere delen van het Maasdal of met de Rijntakken) (zie voor meer info evt. de volgende publicaties: het “Syntheserapport Maas in Beeld‘” of het boekje “Kwaliteitsprincipes Uiterwaardinrichting“).

Een groot aantal Maasgemeenten in het gebied van de Noord-Limburgse Maas zal actief worden benaderd voor de excursiedagen. Tegelijkertijd worden ook andere partijen – die actief zijn rond de ontwikkeling van de Maas (zoals DLG, Rijkswaterstaat, Provincie) - uitgenodigd om aanwezig te zijn bij de excursies, zodat ook discussie en uitwisseling kan plaatsvinden. Bart Peters en Gijs Kurstjens zullen de excursies inhoudelijk verzorgen. Zij zijn landelijk betrokken bij veel projecten en adviezen rond uiterwaardinrichting en specifiek kenners van het Maasdal.

Indien bij gemeenten interesse bestaat kunnen zij zeker ook zelf initiatief nemen voor een excursiedag. Ze kunnen dan rechtstreeks contact opnemen met Helene Cuppens van communicatiebureau Kenbaar die de dagen organiseert (06 52684995 of helene@kenbaar.nl). Voor inhoudelijke vragen kunt u ook contact opnemen met Bart Peters (bartpeters@drift.nl; 06 45018861) of Gijs Kurstjens (g.kurstjens@planet.nl; 06 38304148).

Lus van Linne (nieuw)

Bart Peters — Wed, 24 Nov 2010 09:30:48 +0000

In 2010 is vanuit project Maas in Beeld samenwerking ontstaan met het project “Nieuw Leven in de Lus van Linne”. Dit project van Balast Nedam beoogt de komende jaren om de hele meanderboog van Linne tot een aantrekkelijk en beter toegankelijk natuurgebied om te vormen. Door het verder verdiepen van met name de Gerelingsplas, kan het overige deel van de Lus beter ingericht worden voor natuur, waarbij meer ruimte ontstaat voor grindige riverafzettingen, ooibos en stroomdalgrasland. Jos Rademakers heeft hiertoe voor Balast Nedam en in samenwerking met o.a. Limburgs Landschap, de gemeente Roermond, Rijkswaterstaat en Provincie Limburg een plan opgesteld. Voor meer info over het project zie de website van “Nieuw Leven in de Lus van Linne”

Maas in Beeld heeft onderzoek gedaan naar bestaande natuurwaarden in 2010 en de ontwikkeling die het gebied heeft doorgemaakt sinds de grote overstromingen van 1993 en 1995. Sommige delen van het gebied (zoals het oude ooibos van de Peupelensteen met Bevers en de spectaculaire waterplanten ontwikkeling in de Maas tegenover Linne) ontwikkelen zich fraai, andere delen zijn achteruit gegaan in de laatste 15 jaar omdat ze na de grote grindafzettingen van 1995 weer in cultuur gebracht zijn. Het is één van de weinige gebieden langs de Maas waar echte grootschalige grindafzettingen kansrijk zijn. Vanuit Maas in Beeld is ook meegedacht over de beste inrichting voor het gebied. De rapportage van het natuuronderzoek is hier vrij downloadbaar:

Gebiedsrapportage Lus van Linne

Klik voor recente waarnemingen uit de Lus van Linne ook op Waarneming.nl: klik hier

Flora van het Maasdal

Bart Peters — Mon, 30 Aug 2010 18:30:49 +0000

De flora van het Maasdal

In het kader van ‘Maas in Beeld’ is uitgebreid gekeken naar de ontwikkeling van de flora van het Maasdal. Hoe zijn de veranderingen in de laatste 20 jaar verlopen? In enkele publicaties is geschetst welke soorten vooruit zijn gegaan en welke nog achterblijven. Wat zijn succesfactoren voor de soms spectaculaire terugkeer van veel soorten geweest? Enkele oorzaken springen er hierbij uit:

-> De overgang van agrarisch beheer naar natuurbeheer (langs de Maas veelal als extensief jaarrondbegraasde natuurterreinen met ruimte voor rivierprocessen). Aankoop van gronden in het kader van de Ecologisch Hoofdstructuur en allerhande losse overeenkomsten projecten was hierbij een belangrijke succesfactor.

->De terugkeer van open, zandige en grindige biotopen, enerzijds door inrichting en graafwerkzaamheden, anderzijds door spontane sedimentatie en erosie in nieuwe natuurgebieden langs de Maas. Dit is ook een belangrijke oorzaak van het feit dat het Zuidelijk Maasdal zich vooralsnog floristisch sneller en soortenrijker ontwikkelt.

Andere oorzaken liggen bijvoorbeeld in een betere waterkwaliteit (waterplanten), klimaatverandering en het ontstaan van grotere bronpopulaties van bepaalde soorten in de nieuwe natuurgebieden, waardoor het koloniseren van nieuwe gebieden stroomafwaarts steeds gemakkelijker verloopt.

Publicaties flora Maasdal (downloads)

Er zijn vanuit Maas in Beeld 3 publicaties over de flora verschenen:

Artikel De Levende Natuur: Kurstjens & Peters, 2011. 15 jaar ecologisch herstel langs de Maas: hoe reageert de flora?

Artikel Nat hist Maandblad: Peters & Kurstjens, 2011. De ontwikkeling van de stroomdalflora langs de Maas; relaties met inrichting en beheer.

Achtergrond rapport ‘De Flora van het Maasdal’

Het grootschalige onderzoek van Maas in Beeld kwam tot stand door uitgebreid veldonderszoek aangevuld met alle beschikbare data-archieven in Nederland. Hierbij dankt het project ook alle dataleverende organisaties die meegewerkt hebben aan de tot stand koming van dit overzicht:

het Natuurhistorisch Genootschap in Limburg, de Provincies Limburg, Gelderland en Noord-Brabant, Stichting Floron, Alterra, Instituut voor Bos en Natuurbehoud Vlaanderen, Natuurmonumenten, Stichting het Limburgs Landschap en Rijkswaterstaat Limburg.

Natuurlijke oevers en steilwanden langs de Maas (PNOM-project)

admin — Fri, 28 May 2010 10:17:02 +0000

“Project Natuurvriendelijke Oevers Maas (PNOM)”

Sinds de jaren 60 en 70 zijn veel Maasoevers vastgelegd met stortsteen, grind of zetsteen. Hierdoor lijkt de Maas op sommige trajecten meer op een kanaal dan op een echte rivier. De laatste jaren worden echter op tal van trajecten door Rijkswaterstaat en de Dienst Landelijk Gebied oeverstroken opgekocht en oeverbestortingen weggehaald. Hierdoor kunnen de oevers weer vrij afkalven en onstaan langzaamaan weer de ooit zo karakteristieke Maasstrandje. Rijkswaterstaat en de Dienst Landelijk Gebied doen dit samen vanuit het project ‘Natuurvriendelijke Oevers Maas’ (PNOM). Op plaatsen waar vrije erosie niet mogelijk is worden de oevers vaak met andere inrichtingsmaatregelen natuurvriendelijker gemaakt. Het is de bedoeling dat voor 2015 weer zo’n 100 km rivieroever natuurlijk ingericht worden; in de jaren daarna staat er nog eens 100 km Maasoever op de rol. Kijk ook op de website van Rijkswaterstaat over dit onderwerp.

foto: verlaging van oeverbestorting langs de Getijdenmaas. Direct zichtbaar is de terugkeer van zandige rivierstrandjes (foto Rijkswaterstaat).

Het principe van vrij eroderende oevers

In bijgaande figuur staat hoe het proces van vrij eroderende oevers verloopt. Na een eerste fase met steilwandjes en regelmatige oeverafslag wordt de oever steeds breder. De Maas gaat weer op zoek naar zijn natuurlijke breedte en vorm. Na enkele tientallen jaren (afhankelijk van de erosiegevoeligheid van het oevermateriaal) zal de oever weer zo breed zijn dat er weer zandige rivierstrandjes ontstaan. Op langere termijn kan dit zand weer tijdens hoogwater opgepakt worden en op de hogere oevers gedeponeerd worden in de vorm van zandige oeverwalletjes. De flora en fauna langs rivieren zijn sterk afhankelijk van dit soort processen. De nieuwe oeverwallen zijn bijvoorbeeld belangrijk om de vestiging van bijzondere stroomdalplanten en tal van insecten weer mogelijk te maken. Voor meer achtergrondinformatie over dit principe download hier het

“streefbeeld vrij eroderende oevers” van Rijkswaterstaat Limburg.

Mooie voorbeelden

Nabij Kasteel Ooijen (tussen Broekhuizen en Blitterwijck) ligt een oever die al sinds vele jaren vrij afkalft. Het is één van de mooiste voorbeelden van een vrij eroderende rivieroever (foto rechts). Door deze spontane verbreding van de oeverzone ontstaan uiteindelijk ook weer de ooit zo karakteristieke rivierstrandjes.

Andere mooie voorbeelden van natuurlijke en vrij eroderende Maasoevers liggen bij Den Bosch (foto helemaal boven), Hedel, Linne en recentelijk bij Oud-Bergen en Beugen

De Oeverzwaluw is misschien wel de meest karakteristieke soort voor steiloevers langs rivieren. Ze maken in kolonies broedholen in de steilweandjes. Voor de grote oeverwerken van begin jaren ‘70 bevonden zich langs de Noord-Limburgse Maas nog ca 1700 broedpaar van Oeverzwaluw. Kort nadien stortte de populatie helemaal in tot bijna nul. Zoals echte pioniers betaamd kunnen oeverzwaluwen echter ook weer snel terugkeren als er bijvoorbeeld na een hoogwater verse steilwanden ontstaan. In 2009 broeden er circa 30 paar Oeverzwaluwen in de oeversteilwand van Oijen en ca. 100 in verschillende oeversteilwanden rond Den Bosch. In 2009 is in een vrij eroderende oever bij Beugen ook weer het eerste broedgeval van IJsvogel waargenomen.

Standaardlijst floramonitoring rivierengebied

Bart Peters — Fri, 28 May 2010 09:49:52 +0000

Tijdens de floraonderzoeken is gebruik gemaakt van een vaste lijst van plantensoorten die indicatief en kenmerkend zijn voor het rivierengebied en een zekere mate van zeldzaamheid hebben. Deze lijst is tot stand gekomen door het samenbrengen van de kennis van verschillende florakenners die langs de Grote rivieren lopen (met Delphi-methode) (zie Peters e.a., 2005). De lijst is vervolgens aangevuld met verschillende soorten die vooral typisch zijn voor kwelmilieus en ooibossen.

De uitgebreide lijst kunt u hier downloaden

analyse-artikelen flora Maasdal

Bart Peters — Mon, 19 Apr 2010 09:06:50 +0000

Begin 2011 zullen een tweetal artikelen verschijnen in De Levende Natuur en het Natuurhistorisch Maandblad waarin de ontwikkelingen van de flora in het Maasdal verder geanalyseerd worden. Het gaat om:

1. een overzichtsartikel van 15 jaar veranderingen in de flora door natuurontwikkeling in het Maasdal

2. een analyse-verhaal met speciale aandacht voor de stroomdalflora, mede in relatie tot uiterwaardinrichting en beheer

Empelse Waard (nieuw!)

Bart Peters — Tue, 09 Mar 2010 21:06:26 +0000

De Empelse Waard is een smalle uiterwaard tussen Oud Empel en de Maaspoort van Den Bosch. Blikvanger is een oude strang die al rond 1880 ontstaan is bij bochtafsnijdingen van de Maas. Hoewel het gebied zeker niet tot de meeste soortenrijke terreinen langs de Maas behoort, komen er enkele indicatieve riviersoorten voor zoals Glassnijder, Zachte haver, Roodborsttapuit en een kolonie Oeverzwaluwen. Het terrein is in beheer bij Natuurmonumenten en sinds kort uitgebreid met enkele weilanden naar het westen toe. Hier bevindt zich ook één van de mooiste vrij eroderende oevers van het Maasdal, die ook als inspiratiebron heeft gediend voor aanstaande natuurlijke oeverprojecten elders langs de Maas.

download gebiedsrapportage hier

Klik voor recente waarnemingen uit de Empelse Waard ook op Waarneming.nl: klik hier

Ooldergeend (nieuw!)

Bart Peters — Sun, 07 Mar 2010 10:39:15 +0000

De Ooldergeend is een natuurgebied op de heringerichte gronden rond de Oolderplas ten zuiden van Roermond. Het is in de loop van de tijd volledig vergraven bij verschillende grindwinningen en maakt daardoor landschappelijk een aangelegde en wat kunstmatige indruk. Ondanks dat hebben de gronden zich de laatste jaren ecologisch steeds beter ontwikkeld. Opvallend is de terugkeer van enkele bijzondere rivierdalsoorten als Gulden sleutelbloem, Slangenlook, Nachtegaal en Bever. Het gebied is sterk in trek bij watertoeristen. De gebiedsrapportage over de ontwikkelingen is hieronder te downloaden. Het stuk bevat ook aanbevelingen over de herinrichtingsmaatregelen van de plas Oolderplas om het ecologisch functioneren ervan te verbeteren (bestrijding blauwalgenbloei, gebruik rivierkwel).

d ownload gebiedsrapportage hier

Klik voor recente waarnemingen uit de Ooldergreend ook op Waarneming.nl: klik hier

Pietersplas (nieuw)

Bart Peters — Sat, 06 Mar 2010 11:12:22 +0000

De Pietersplas is een grote grindplas tens zuiden van Maastricht. In 2009 zijn de gronden rond de Pietersplas – die in beheer zijn bij Stichting het Limburgs Landschap – onderzocht. Het gebied is vooral interessant voor allerhande aan de kalkmaas gebonden stroomdal- en zoomplanten, zoals Slangenlook, Borstelkrans en Ruig hertshooi, met bijbehorende dagvlinders. Andere bijzonderheden rond de plas zijn Zwarte Wouw (broedgeval) en Bever. De resulaten van 10 jaar natuurbeheer in dit terrein kunt in bijgaand analyserapportage nalezen:

klik hier.

Deelrapport Mussenwaard (Nieuw!)

Bart Peters — Sun, 24 Jan 2010 11:26:11 +0000

De Mussenwaard – onderdeel van de Hedelse Benedenwaarden – is een grazige uiterwaard langs de Getijdenmaas bij Hedel. Grote delen bestaan uit relatief soortenarm grasland met een agrarich verleden, maar de oeverwal in het gebied bevat nog aardige stroomdalvegetaties en een kolonie Oeverzwaluwen.

Download: Rapport Mussenwaard (PDF)

Deze rapportage bevat ook planadviezen voor de aanleg van nevengeulen in de Hedelse Benedenwaarden.